शत्रु
Last Updated: July 2026
विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाद्वारा रचित 'शत्रु' कथा ४५ वर्षसम्म आफूलाई अजात शत्रु ठान्ने कृष्ण रायको भ्रम टुट्ने क्षणको कथा हो। एक रातको अज्ञात लट्ठी प्रहारले उनलाई मध्यस्थताको विरोधाभास सिकाउँछ। यस पृष्ठमा पाठको सार, शब्दार्थ, शब्दभण्डार, बोध र अभिव्यक्ति, व्याख्या, कथासार, भाषिक संरचना तथा परीक्षाको प्रश्न ढाँचा समेटिएको छ।
यो पाठले वास्तवमा के परीक्षण गर्छ
कृष्ण रायको भ्रम दुई तहमा छ। पहिलो तह आत्म-भ्रम हो। उनी आफूलाई अजात शत्रु ठान्छन् तर उनका आफ्नै दुर्गुणले उनलाई धेरैको शत्रु बनाइसकेको हुन्छ। दोस्रो तह व्यवस्थाको भ्रम हो। मध्यस्थता निर्दोष काम देखिन्छ तर मध्यस्थले हार्ने पक्षको शत्रु हुनैपर्छ। कथाको अन्त्यमा इन्स्पेक्टरलाई दिएको उत्तरमा कृष्ण राय आफ्नो वरिपरिका धेरैलाई शत्रुको रूपमा लिन्छन्। यही क्षण कथाको मुख्य तत्त्वबोध हो।
यस कथामा तीन सम्बन्ध चित्रित छन्। कृष्ण राय र उनका नोकरहरूको सम्बन्ध। कृष्ण राय र उनका मध्यस्थताका विषयहरूको सम्बन्ध। कृष्ण राय र उनको आफ्नै धर्मपुत्रबीचको सम्बन्ध। यी तीनै सम्बन्धमा शत्रुताको बीज लुकेको देखाइएको छ। गोविन्द पण्डितको झगडामा गोरे जमदारको पक्ष लिँदा गोविन्द शत्रु बने। कन्हैयाको झगडामा कन्हैयाको पक्ष लिँदा मास्टर शत्रु बने। यो संरचना कथाको अन्त्यमा एकै ठाउँमा खुल्छ।
यस पाठको परीक्षाभार। यस कथाबाट प्रश्न १, २, ३, १०, १४, १५, १६(क), १७, १८ र १९ मा सामग्री आउन सक्छ। सबैभन्दा बढी सम्भावना प्रश्न १६(क) र १७ मा छ जहाँ पात्रको चरित्र, सन्देश र तार्किक उत्तर सोधिन्छ।
यस पाठको सामग्री परीक्षामा कहाँ आउँछ
प्रश्न १, २ अङ्क। पाठमा प्रयोग भएका चार शब्दको अर्थ जोडा मिलाउन लगाइन्छ। शब्द तत्सम, तद्भव र आगन्तुक मध्येबाट छानिन्छ।
प्रश्न २, २ अङ्क। पाठको अनुच्छेदबाट पर्यायवाची, विपरीतार्थी, अनेकार्थी र समूहवाची वा लघुतावाची शब्द पहिचान गर्न लगाइन्छ।
प्रश्न ३, २ अङ्क। पाठबाट उखान वा टुक्का र अनुकरणात्मक वा प्राविधिक शब्द पहिचान गरी नयाँ वाक्यमा प्रयोग गर्न लगाइन्छ।
प्रश्न १०, ४ अङ्क। यस पाठबाट बढीमा १२५ शब्दको अनुच्छेद दिई करण वा अकरण वाक्य, कारक र विभक्ति, उद्देश्य र विधेय वा सरल संयुक्त मिश्र वाक्य परिवर्तन सोधिन्छ।
प्रश्न १४, २ अङ्क। यस पाठबाट बढीमा १०० शब्दको गद्यांश दिई चार बुँदा टिपोट गर्न लगाइन्छ।
प्रश्न १५, ३ अङ्क। यस पाठको गद्यांश दिई एक तृतीयांशमा सारांश लेख्न लगाइन्छ।
प्रश्न १६(क), ४ अङ्क। यस पाठको अंश दिई सन्दर्भ, विषयवस्तु, परिवेश, सन्देश, तर्क, पात्रको चरित्र वा तुलनामा आधारित पाँच वा छ वाक्यको उत्तर सोधिन्छ।
प्रश्न १७, ४ अङ्क। पात्रको चारित्रिक विशेषता, घटना, परिवेश, समस्या वा अनुमानमा आधारित तार्किक उत्तर लेख्न लगाइन्छ।
प्रश्न १८, ४ अङ्क। यस पाठको कुनै पङ्क्ति दिई भाव विस्तार गर्न लगाइन्छ।
प्रश्न १९, ७ अङ्क। यस कथालाई सन्दर्भ बनाई समीक्षात्मक उत्तर लेख्न लगाइन्छ।
सार
विश्वेश्वरप्रसाद कोइरालाद्वारा रचित 'शत्रु' कथा मनोवैज्ञानिक धाराको चरित्रप्रधान कथा हो। कृष्ण राय यस कथाका प्रमुख पात्र हुन्। उनी गाउँका भद्र, शान्त र सहयोगी व्यक्तित्वका रूपमा परिचित छन्। गाउँमा कुनै झगडा परेमा उनी मध्यस्थको भूमिका निर्वाह गर्थे। धन, यश र सम्मान सबै दृष्टिले उनी सम्पन्न थिए। सन्तान नभए पनि टाढाको भतिजोलाई धर्मपुत्र बनाई सन्तानको अभाव पूर्ति गरेका थिए। उनी आफूलाई अजात शत्रु ठान्थे र ४५ वर्षको उमेरसम्म कसैलाई पनि शत्रु नबनाएको भ्रममा जीवन बिताइरहेका थिए। तर एक रात तन्द्रा अवस्थामा उनीमाथि लट्ठी प्रहार भएपछि उनको भ्रम टुट्यो र उनी सबैलाई शत्रु देख्न थाले। विगतका मध्यस्थता गरेका घटनाहरू स्मरण गर्दै उनले दुवै पक्षको समर्थक बन्न नसकिने र एउटा न एउटाको शत्रु हुनैपर्ने तत्त्वबोध गरे।
सम्झनुपर्ने कुरा
कथा एक वाक्यमा। ४५ वर्षसम्म आफूलाई अजात शत्रु ठान्ने कृष्ण रायलाई एक रातको अज्ञात लट्ठी प्रहारले सबैलाई शत्रु देखाउने स्थितिमा पुर्याउँछ।
सम्झने सूत्र। एक रात, एक लट्ठी, अनेक शत्रु। एक रातको घटनाले कृष्ण रायको भ्रम तोड्छ र उनले आफ्नो वरिपरि अनेक शत्रु देख्न थाल्छन्।
पात्रको नाम सम्झने क्रम। रामे, बलभद्र, गोविन्द पण्डित, कन्हैया, मास्टर, बुधे, लीला, पुष्पराज, रामचन्द्र पराजुली। अन्त्यमा इन्स्पेक्टरलाई दिएको उत्तरमा यिनै नाम आउँछन्। यो सूची नै कथाको अन्त्य हो।
शब्दार्थ
परीक्षामा दोहोरिने गल्तीहरू
- कृष्ण रायको चरित्र चित्रणमा एक पक्ष मात्र लेख्नु। धेरै विद्यार्थी कृष्ण रायलाई भद्र, शान्त र सहयोगी मात्र लेख्छन्। यो अधुरो छ। उनका दुई पक्ष छन्। बाहिरबाट भद्र देखिन्छन् तर आफ्नो दुर्गुण देख्दैनन्। उत्तर दुवै पक्ष समेटेर लेख्नुपर्छ।
- अजात शत्रुको अर्थ गलत बुझ्नु। अजात शत्रु भनेको जन्मै नभएको शत्रु होइन। जसले शत्रु जन्माएको छैन वा जन्मन दिएको छैन भन्ने अर्थ हो। कथामा कृष्ण राय आफूलाई यही ठान्छन् तर यथार्थ फरक निस्कन्छ।
- मध्यस्थताको भूमिकालाई निर्दोष भन्नु। मध्यस्थ बन्नु निर्दोष काम होइन। मध्यस्थले एउटा पक्षको साथ दिनुपर्छ र अर्को पक्षको शत्रु बन्छ। यही कथाको मुख्य तत्त्वबोध हो। यसलाई उत्तरमा स्पष्ट लेख्नुपर्छ।
- अनेकार्थी र श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द फरक नचिन्नु। अनेकार्थी शब्द एउटै शब्दले धेरै अर्थ दिन्छ। श्रुतिसमभिन्नार्थी शब्द उच्चारण मिल्ने तर अर्थ फरक हुने दुई फरक शब्द हुन्। प्रश्न २ मा यी दुई मध्ये कुनै एक सोधिन्छ।
- अनुकरणात्मक शब्दलाई विशेषण सम्झनु। जुरमुरिँदै, बङ्रङ जस्ता शब्द क्रियाको गति वा ध्वनि नक्कल गर्ने अनुकरणात्मक शब्द हुन्। यी विशेषण होइनन्।
- पदयोग पदवियोगमा विभक्ति छुट्याउनु। विभक्ति सधैँ जोडिन्छ। राम ले होइन, रामले। घर मा होइन, घरमा। निपात भने सधैँ छुट्याइन्छ। राम त आयो, रामत आयो होइन।
- सम्भावनार्थलाई भविष्यत् काल सम्झनु। ऊ भोलि काठमाडौँ जानेछ सामान्य भविष्यत् हो भने ऊ भोलि काठमाडौँ जाला सम्भावनार्थ हो। यी दुई फरक हुन्।
प्रश्न १, २ र ३: शब्दार्थ, शब्द ज्ञान र वाक्य रचना
प्रश्न १, २ अङ्क। शब्दार्थ
यो प्रश्नमा समूह क र समूह ख दुई स्तम्भ दिइन्छ। विद्यार्थीले समूह क का शब्दको अर्थ समूह ख बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुपर्छ। शब्द तत्सम, तद्भव र आगन्तुक तीनै प्रकारका हुन्छन्। यस पाठमा यस्ता शब्द छन्।
- तत्सम → मध्यस्थ, तन्द्रा, सिद्धान्त
- तद्भव → आँखा, गाउँ, लट्ठी
- आगन्तुक → मास्टर, इन्स्पेक्टर, फैसला
प्रश्न २, २ अङ्क। शब्द ज्ञान
यो प्रश्नमा पाठको अनुच्छेद दिइन्छ। विद्यार्थीले त्यसबाट पर्यायवाची, विपरीतार्थी, अनेकार्थी र समूहवाची वा लघुतावाची शब्द पहिचान गर्नुपर्छ। यस पाठभित्र यस्ता शब्द भेटिन्छन्।
- पर्यायवाची → बैरी र शत्रु
- विपरीतार्थी → मित्र र शत्रु
- अनेकार्थी → फल, पक्ष, कर
प्रश्न ३, २ अङ्क। वाक्य रचना
यो प्रश्नमा पाठको अनुच्छेद दिइन्छ। विद्यार्थीले त्यसबाट उखान वा टुक्का र अनुकरणात्मक वा प्राविधिक शब्द पहिचान गरी नयाँ वाक्यमा प्रयोग गर्नुपर्छ। यस पाठमा यस्ता तत्त्व छन्।
- उखान वा टुक्का → आँखामा राखे पनि नबिझाउने, बापबैरी साध्नु
- अनुकरणात्मक शब्द → जुरमुरिँदै, बङ्रङ
शब्दभण्डार
१. दिइएका शब्दको अर्थ लेख्नुहोस् :
२. दिएको अनुच्छेदबाट अनेकार्थी शब्द खोजी तिनले दिने कम्तीमा दुई दुईवटा अर्थ लेख्नुहोस् :
२. पराजय
२. ताल
२. एक प्रकारको रुख
२. हात
२. भाउ वा मूल्य
२. दुलाहा
२. निधारमा लगाइने चन्दन
२. एक प्रकारको दाल
३. दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र अनुच्छेदबाट अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गर्नुहोस् :
४. 'शत्रु' कथाको कृष्ण राय जुरमुरिँदै शत्रु हुन सक्छ अंशको उपयुक्त ठाउँमा अनुकरणात्मक शब्द राखी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :
५. दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :
प्रश्न १६(क) र १७: कथा बोध र तार्किक उत्तर
प्रश्न १६(क), ४ अङ्क। कथा बोध
यो प्रश्नमा कथाको कुनै अंश दिई सन्दर्भ, विषयवस्तु, परिवेश, सन्देश, तर्क, पात्रको चरित्र वा तुलनामा आधारित दुई प्रश्न सोधिन्छ। प्रत्येक उत्तर पाँच वा छ वाक्यमा लेख्नुपर्छ। यस पाठबाट यस्ता प्रश्न आउन सक्छन्।
- कृष्ण रायको चरित्रचित्रण गर्नुहोस्।
- मध्यस्थताको भूमिकालाई कथाकारले कसरी उठाएका छन् ?
- अजात शत्रु हुनु व्यावहारिक छ कि छैन ?
- कृष्ण रायको भ्रम टुट्नुमा लट्ठी प्रहारको भूमिका के रह्यो ?
- इन्स्पेक्टरलाई दिएको उत्तर कथाको समापनका रूपमा किन उपयुक्त छ ?
प्रश्न १७, ४ अङ्क। तार्किक उत्तर
यो प्रश्नमा पात्रको चारित्रिक विशेषता, घटना, परिवेश, समस्या वा अनुमानमा आधारित एउटा प्रश्न सोधिन्छ र तार्किक उत्तर लेख्न लगाइन्छ। यस पाठबाट यस्ता प्रश्न आउन सक्छन्।
- कृष्ण रायलाई शत्रु बनाउनुको दोष उनको स्वभावमा थियो कि गाउँलेहरूको अपेक्षामा ?
- अकारण कसैको शत्रु हुँदैन भन्ने कुरा यस कथाले कसरी खण्डन गर्छ ?
- प्रत्येक मानिसका नदेखिने शत्रु हुन्छन् भन्ने कुरामा तपाईंको अनुमान के हो ?
- समाजमा मध्यस्थको भूमिका नैतिक दृष्टिले कति उपयुक्त छ ?
बोध र अभिव्यक्ति
१. दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस् :
२. लेखाइमा दिन र उच्चारणमा दिन् हुने लेखाइ र उच्चारण फरक फरक हुने अन्य कुनै १० ओटा शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस् ।
४. दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :
६. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
७. 'कृष्ण राय धेरै आर्जन गरे' कथांशबाट छोटो उत्तरात्मक प्रश्न निर्माण गरी उक्त प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् ।
८. 'शत्रु' कथाको पाँचौँ अनुच्छेद मौन पठन गरी मुख्य मुख्य चारओटा बुँदा टिपोट गर्नुहोस् ।
- धेरै घोरिँदा तिनलाई यस रहस्यको सुइँको पाएको जस्तो लाग्नु
- काम बिगार्दा रामे नोकरमाथि रिसाएको र हिसाब गोलमाल पर्दा बलभद्रको बेइज्जत गरेको घटना सम्झनु
- कुरामा कुरा चल्दा कृष्ण रायले नोकरी खोज्न आएको युवकलाई अप्रिय शब्द भन्नु
- आफूलाई अकलुषित र दुर्गुणरहित ठान्ने कृष्ण रायले समय असमयमा अर्कालाई आदेश सल्लाह दिने ठुलो दोष सम्झनु
९. दिइएका बुँदाका आधारमा कृष्ण रायको चरित्र चित्रण गर्नुहोस् ।
१०. दिइएका घटनालाई कथाका आधारमा क्रम मिलाएर लेख्नुहोस् :
११. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
प्रश्न १४ र १५: बुँदा टिपोट र सारांश
प्रश्न १४, २ अङ्क। बुँदा टिपोट
यो प्रश्नमा पाठ्यपुस्तकका गद्य पाठबाट बढीमा १०० शब्दको गद्यांश दिइन्छ। विद्यार्थीले त्यसबाट चार बुँदा टिपोट गर्नुपर्छ। प्रत्येक बुँदा छोटो हुनुपर्छ र गद्यांशको मुख्य कुरा समात्नुपर्छ। यस पाठबाट पनि गद्यांश दिई बुँदा टिपोट गर्न लगाइन सक्छ।
यो प्रश्नमा विद्यार्थीले गद्यांशमा भएका मुख्य चार विचार छुट्याउनुपर्छ। तलको अभ्यासमा यसै पाठको पाँचौँ अनुच्छेदबाट चार बुँदा टिपोट गर्न लगाइएको छ। त्यो नमुनाका रूपमा लिन सकिन्छ।
प्रश्न १५, ३ अङ्क। सारांश
यो प्रश्नमा पनि पाठ्यपुस्तकका गद्य पाठबाट बढीमा १०० शब्दको गद्यांश दिइन्छ। विद्यार्थीले त्यसको सारांश एक तृतीयांशमा लेख्नुपर्छ। यदि गद्यांश १०० शब्दको छ भने सारांश लगभग ३३ शब्दको हुनुपर्छ। आफ्नै शब्दमा लेख्नुपर्छ। गद्यांशका वाक्य जस्ताको तस्तै उतार्नु हुँदैन।
यस पाठबाट पनि गद्यांश दिई सारांश लेख्न लगाइन सक्छ। तल कथासार खण्डमा पूरा कथाको सारांश दिइएको छ। त्यो सारांश लेखनको ढाँचा बुझ्नका लागि उदाहरण हो। परीक्षामा गद्यांश फरक हुनेछ तर ढाँचा यही हुनेछ।
व्याख्या
१२. व्याख्या गर्नुहोस् :
(क) कुनै पनि मध्यस्थ दुवै पक्षको समर्थक हुन सक्दैन ।
अर्थ। मध्यस्थले झगडा मिलाउँदा दुवै पक्षलाई सुनेर एउटा निर्णय दिनुपर्छ। निर्णय दिँदा एउटा पक्षलाई न्याय मिल्छ र अर्को पक्षलाई मिल्दैन। न्याय नमिलेको पक्षले मध्यस्थलाई आफ्नो विरोधी ठान्छ। त्यसैले मध्यस्थ दुवै पक्षको मित्र बन्न सक्दैन।
कृष्ण राय गाउँका सबैभन्दा भद्र र भलाद्मी मानिस थिए। गाउँलेका सानातिना झगडामा मध्यस्थता गरी फैसला गरिदिनु तिनको दैनिकी जस्तै थियो। तिनले गरेको निर्णयबाट कोही असन्तुष्ट देखिँदैनथ्यो र उनी आफूलाई कसैको पनि शत्रु नभएको ठान्दै सन्तोष मानिरहेका थिए। तर एक रात तन्द्रावस्थामा उनीमाथि अज्ञात व्यक्तिबाट लट्ठी प्रहार भएपछि उनको त्यो भ्रम टुट्यो। त्यसपछि उनले विगतमा मध्यस्थ भएर निर्णय लिएका घटनाहरू स्मरण गर्न थाले। गोविन्द पण्डित र गोरे जमदारको खेतको झगडामा उनले गोरे जमदारको पक्षमा न्याय दिएका थिए भने मास्टर र कैयाँको झगडामा कैयाँको पक्षमा फैसला गरेका थिए। यी घटनाको पुनरावलोकन गर्दा उनलाई मध्यस्थता गर्नु निष्पक्ष काम देखिए तापनि त्यसले हार्ने पक्षको मनमा असन्तुष्टि पैदा गर्छ र मध्यस्थकर्ता स्वयं शत्रुताको सिकार बन्छ भन्ने यथार्थको बोध भयो।
निष्कर्षमा, मध्यस्थकर्ताले जतिसुकै निष्पक्ष भएर न्याय गरे पनि हार्ने पक्षले उसलाई आफ्नो विरोधी ठान्छ। आफूलाई पूर्णतः निर्दोष ठान्ने कृष्ण रायले आक्रमणपछि मात्र यो कटु यथार्थ बुझ्न सकेका हुन्। कुनै पनि मध्यस्थ दुवै पक्षको समर्थक हुन सक्दैन र निष्पक्षताभित्रै पनि असन्तुष्टिको बीज रोपिएको हुन्छ भन्ने मुख्य आशय यस कथांशमा अभिव्यक्त भएको देखिन्छ।
(ख) कस्तो अचम्म, निर्दोष कुरामा पनि विषालु साँप जस्तो बैरी बनाउने साधन लुकिरहेको देखिन्छ ।
अर्थ। सल्लाह दिनु वा न्याय गर्नु राम्रो काम हो। तर त्यही राम्रो कामले पनि कसैको मन दुखाउन सक्छ। मन दुखेको मानिसले त्यसलाई शत्रु ठान्छ। यसरी बाहिरबाट निर्दोष देखिने कामभित्र पनि शत्रु बनाउने बीज लुकेको हुन्छ।
अज्ञात लट्ठी प्रहारपछि कृष्ण राय निदाउने निहुँले बिछ्यौनामा सुते र संसारमा कोही मित्र नहुने, बरु सबै शत्रु नै हुने सोच्न थाले। अकारण कसैको शत्रुता नभए पनि मानिसको मनमा असन्तुष्टि र ईर्ष्या जन्मिने निहुँ अति सजिलै पाइने तिनको ठम्याइ थियो। तिनले धेरैसँग सङ्गत नगरे पनि जतिसँग गरे, ती सबैलाई अन्जानमै शत्रु बनाउने कुनै न कुनै निहुँ दिएका थिए। समाजमा सल्लाह दिनु वा मध्यस्थ बन्नु निर्दोष काम मानिन्छ तर यस्तै कुराभित्र पनि विषालु साँप जस्तै बैरी बनाउने साधन लुकेको हुन्छ। गोविन्द पण्डित र मास्टर जस्ता पात्रहरूसँगको न्यायपूर्ण व्यवहारले पनि उनीहरूभित्र असन्तुष्टि जन्माएको हुन सक्ने कुरा उनले आक्रमणपछि महसुस गरे।
निष्कर्षमा, कथाकारले कृष्ण रायको मनोवैज्ञानिक सन्त्रासको विश्लेषण गर्दै शत्रु जन्माउन ठुलो कारण नचाहिने र साना-तिना निर्दोष व्यवहारबाट पनि शत्रुता उत्पन्न हुन सक्ने यथार्थलाई उजागर गरेका छन्। आफूलाई निष्कलङ्क ठान्ने मानिसले पनि समाजमा अन्जानमै बैरी कमाइरहेको हुन सक्छ। निर्दोष देखिने मानवीय व्यवहारभित्र पनि शत्रुताको विषालु बीज लुकिरहेको हुन्छ भन्ने आशय यस कथांशमा प्रस्तुत गरिएको छ।
कथासार
१५. 'शत्रु' कथाका मुख्य मुख्य घटना नछुटिने गरी कथासार लेख्नुहोस् ।
'आँखामा राखे पनि नबिझाउने' भनी सबैबाट महसुस गरिएका कृष्ण राय गाउँका सबभन्दा भद्र मानिस हुन्छन् । कर्जाको रुपियाँले झगडा बोकी ल्याउने मतअनुसार कर्जा दिनुलाई उनी आफ्नो सिद्धान्तको विरुद्ध ठान्थे । उनी दुःखका बखत भने गाउँलेको सहायतामा प्रस्तुत हुन्थे तथा झगडाको मध्यस्थ भएर काम गर्थे । धन, यश र सम्मान सब प्रकारको सुख उनलाई थियो । उनका आफ्ना सन्तान थिएनन् । सन्तानको अभावलाई धर्मपुत्र पाली पूर्ति गरेका थिए । एक रात उनी सुत्ने प्रयास गरिरहेका बखत मनमा धेरै प्रकारका विचार आउँछ । कोही बैरी नहुनु तिनको सन्तोषको कारण रहेको थियो । अजात शत्रु भएको कल्पनाले तन्द्राको सुख बढाइरहेका बेला उनीमाथि एक्कासी लट्ठी प्रहार हुन्छ । संयोगवश लट्ठीको प्रहार तिनीमाथि पर्दैन । सुरुमा आक्रमणको विश्वास नभए पनि लट्ठीको टुक्रा भेटेपछि शत्रुका बारेमा खुल्दुली जाग्छ र अनेक व्यक्तिमाथि शङ्का गर्छन् । घोरिएर सोच्दा यस रहस्यको सुइँको पाए जस्तो लाग्छ । काम बिगारेको भनी गाली गरेको रामे नोकर, हिसाब गोलमाल पार्ने बलभद्र, नोकरी खोज्दै आएको युवक सबैलाई उनी शङ्का गर्छन् । उनी विभिन्न मध्यस्थ भएका घटना सम्झन्छन् र मध्यस्थकर्ताले एउटाको शत्रु हुनैपर्ने ज्ञान आर्जन गर्छन् । आफ्नै पोष्यपुत्रमाथि पनि कृष्ण रायलाई भरोसा हुँदैन । घटनाको जाँच हुँदा पुलिसको इन्स्पेक्टरले कसैमाथि शङ्का छ कि भनी सोध्दा उनी गम्भीर भएर क्रमशः सबैको नाम लिन्छन् ।
प्रश्न १०: भाषिक संरचना पहिचान र प्रयोग
यो प्रश्नमा यस पाठबाट बढीमा १२५ शब्दको अनुच्छेद दिई चार प्रकारका भाषिक संरचना सम्बन्धी प्रश्न सोधिन्छ। यस पाठको भाषिक संरचना खण्डमा सम्भावनार्थ, इच्छार्थ र पदयोग पदवियोग सम्बन्धी अभ्यास छ। ती तीन कुरा यस प्रश्नमा कसरी आउँछन् भन्ने तल देखाइएको छ।
सम्भावनार्थ परिवर्तन
सम्भावनार्थ भनेको कुनै काम निश्चित नभई हुने सम्भावना वा अनुमान व्यक्त गर्ने भाव हो। धातुमा ला, लान्, लिनन्, औँला जस्ता प्रत्यय जोडिन्छन्। सामान्य क्रियालाई सम्भावनार्थमा फेर्दा क्रियाको रूप नै परिवर्तन हुन्छ।
यस पाठबाट यो प्रकारको वाक्य परीक्षामा आउन सक्छ। जस्तै: कृष्ण रायले इन्स्पेक्टरलाई धेरैको नाम भन्छन्। यसलाई सम्भावनार्थमा फेर्दा यसरी हुन्छ: कृष्ण रायले इन्स्पेक्टरलाई धेरैको नाम भन्लान्।
इच्छार्थ परिवर्तन
इच्छार्थ भनेको वक्ताको इच्छा, चाहना वा शुभकामना व्यक्त गर्ने भाव हो। धातुमा ओस्, ऊन्, इयोस् जस्ता प्रत्यय जोडिन्छन्। यो भाव तृतीय पुरुषमा पनि आउँछ तर आज्ञार्थ भने दोस्रो पुरुषमा मात्र आउँछ।
यस पाठबाट यो प्रकारको वाक्य परीक्षामा आउन सक्छ। जस्तै: कृष्ण रायले आफ्नो शत्रु पहिचान गर्छन्। यसलाई इच्छार्थमा फेर्दा यसरी हुन्छ: कृष्ण रायले आफ्नो शत्रु पहिचान गरून्।
पदयोग र पदवियोग
पदयोग भनेको शब्द जोडेर लेख्ने नियम हो। विभक्ति, उपसर्ग, प्रत्यय, समास, द्वित्व र कृदन्त जोडिन्छन्। पदवियोग भनेको शब्द छुट्याएर लेख्ने नियम हो। निपात, सहायक क्रिया र स्वतन्त्र नामयोगी छुट्याइन्छन्। वर्णविन्यासमा ह्रस्व दीर्घ, चन्द्रविन्दु शिरविन्दु, क्ष ज्ञ र य ए को शुद्ध प्रयोग पर्छन्।
यस पाठबाट यो प्रकारको वाक्य परीक्षामा आउन सक्छ। जस्तै: शत्रु ले कृस्ण को भावना बुझ्न सके न र उस्ले ग्यान पाएन। यसलाई शुद्ध पार्दा यसरी हुन्छ: शत्रुले कृष्णको भावना बुझ्न सकेन र उसले ज्ञान पाएन।
कारक र विभक्ति
वाक्यमा क्रियासँग नामको सम्बन्ध जोड्ने व्याकरणिक तत्त्वलाई कारक भनिन्छ। कारकले कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, अधिकरण र सम्बन्ध जनाउँछ। विभक्ति भनेको कारक जनाउने चिह्न हो। नेपालीमा ले, लाई, द्वारा, बाट, मा, को, का, की, सँग, बिना जस्ता विभक्ति प्रयोग हुन्छन्।
यस पाठबाट यो प्रकारको वाक्य परीक्षामा आउन सक्छ। जस्तै: कृष्ण रायले इन्स्पेक्टरलाई उत्तर दिए। यहाँ कृष्ण रायले भन्ने पद कर्ता कारक हो र ले विभक्ति हो। इन्स्पेक्टरलाई भन्ने पद सम्प्रदान कारक हो र लाई विभक्ति हो।
भाषिक संरचना
(क) प्रश्नहरू
(ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस् :
अभ्यास प्रश्न
यी प्रश्नहरू नमुना प्रश्नपत्रको ढाँचामा आधारित छन्। सबै सामग्री 'शत्रु' पाठबाट मात्र लिइएको छ। उत्तर दिइएको छैन।
प्रश्न १
समूह क मा दिइएका शब्दको अर्थ समूह ख बाट पहिचान गरी जोडा मिलाउनुहोस्। (२)
| समूह क | समूह ख |
|---|---|
| कर्जा | आफूभन्दा ठुलाप्रति आदर भाव |
| मध्यस्थ | निश्चित अवधिमा फिर्ता गर्ने गरी लिइएको रकम |
| तन्द्रा | प्रतिशोधको भावनाले मनमा उठ्ने द्वेष |
| इख | निद्रा लाग्नु अघिको अवस्था |
| कसैको पक्षमा नलाग्ने | |
| खराब नतिजा |
प्रश्न २
दिइएको अनुच्छेदबाट उपयुक्त शब्द पहिचान गरी खाली ठाउँ भर्नुहोस्। (२)
'आँखामा राखे पनि नबिझाउने' भन्ने उखान कसैको निमित्त उपयुक्त हुन्थ्यो भने कृष्ण रायका निमित्त हुन्थ्यो। ४५ वर्षका कृष्ण राय गाउँका सबैभन्दा भद्र मानिस थिए। कसैलाई कर्जा दिनु तिनी आफ्नो सिद्धान्तको विरुद्ध ठान्थे। गाउँलेमा झगडा पर्यो भने तिनी नै मध्यस्थ हुन्थे।
- कायर को विपरीतार्थी शब्द ................ हो।
- मित्र को पर्यायवाची शब्द ................ हो।
- व्यक्तिहरूको समूह बुझाउने शब्द ................ हो।
- अनेकार्थी शब्द ................ हो।
प्रश्न ३
दिइएको अनुच्छेदबाट एउटा उखान र एउटा अनुकरणात्मक शब्द पहिचान गरी तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्। (२)
कृष्ण राय जुरमुरिँदै उठे, तबसम्म आक्रमणकारी भागिसकेको थियो। "मलाई कसले यसरी आक्रमण गर्यो होला ?" तिनी विचार गर्न थाले। "यस जीवनमा मैले कसैलाई आफ्नो शत्रु बनाइनँ।" कृष्ण राय आँखामा राखे पनि नबिझाउने स्वभावका मानिस थिए।
प्रश्न ४
दिइएका शब्द समूहबाट शुद्ध शब्द छानी लेख्नुहोस्। (१)
- मध्यस्थ / मद्यस्थ / मध्यस्थ् / मध्यस्त
- इन्स्पेक्टर / इन्स्पेक्टर / ईन्स्पेक्टर / इन्सपेक्टर
प्रश्न ५
दिइएको वाक्यलाई शुद्ध पारी लेख्नुहोस्। (१)
शत्रु ले कृस्ण को भावना बुझ्न सके न र उस्ले ग्यान पाएन।
प्रश्न ६
दिइएको अनुच्छेदबाट दुईओटा उपसर्ग र दुईओटा प्रत्यय लागेर बनेका शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रियासमेत देखाउनुहोस्। (२)
कृष्ण राय गाउँका सबैभन्दा भद्र मानिस थिए। तिनले गरेको फैसलाले कोही असन्तुष्ट देखिँदैनथ्यो। आफूलाई अकलुषित र दुर्गुणरहित भनी ठान्ने कृष्ण रायलाई आफ्नो एउटा ठुलो दोषको सम्झना भयो।