कक्षा १० · नेपाली
पाठ ११ · कथा
कर्तव्य
Last Updated: August 2026
कक्षा १० नेपाली पाठ ११ कर्तव्य (कथा) को सम्पूर्ण अभ्यास समाधान। गुरुप्रसाद मैनालीद्वारा रचित यस सामाजिक यथार्थवादी कथामा दाजुभाइबिचको सम्बन्ध, विवाद र पुनर्मिलनको मार्मिक चित्रण गरिएको छ। पाठको सार, शब्दार्थ, शब्दभण्डार, बोध र अभिव्यक्ति, व्याख्या र भाषिक अभ्यासको सम्पूर्ण समाधान SEE २०८३ को तयारीका लागि उपयुक्त छ।
Image Placeholder
Class 10 Nepali Chapter 11
📑 विषयसूची
सारांश
'कर्तव्य' कथा गुरुप्रसाद मैनालीद्वारा रचित सामाजिक यथार्थवादी कथा हो । यस कथामा मुखिया गङ्गाधरका दुई छोरा मुरलीधर र श्रीधरबिचको सम्बन्ध, विवाद र पुनर्मिलनको मार्मिक चित्रण छ । पिताको देहावसानपछि जिउनी खेतको विषयमा दाजुभाइबिच विवाद हुन्छ र श्रीधरले मुद्दा जित्छन् । पछि श्रीधरका छोरा शशीधरको विवाहको आयोजना हुँदा श्रीधर बिरामी हुन्छन् । बरियातमा कोही जिम्मेवार बुढापाका नभएपछि मुरलीधरले आफ्नो कर्तव्य बोध गर्दै आफैँ जन्त जान्छन् र विवाह सम्पन्न गराउँछन् । अन्त्यमा श्रीधरले दाजुसँग क्षमा माग्छन् र मुरलीधरले भाइलाई उपचारका लागि देशतिर लैजान्छन् । कथाले कर्तव्यपालन, क्षमा र भाइचाराको महत्त्वलाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ ।
शब्दार्थ
विपुल : अति धेरै, प्रशस्त
फिराद : सम्बन्धित अदालत वा अधिकारीसमक्ष न्याय पाउन गरिने उजुर, नालिस
लवेदा : मन्तपोस, दौरा
विख्यात : नाम चलेको, प्रसिद्ध
बुलबुल : अघिल्तिर लामो रौं राखेर कपाल बनाउने ढाँचा
बिर्ता : बहादुरी देखाएबापत वा वृत्तिका लागि प्राप्त भएको सरकारलाई तिरो तिर्न नपर्ने जग्गा
लरलखना : लेनदेनको व्यवहार, लगानी
निसाफ : कुनै मुद्दामामिलामा अदालतबाट दिइने न्याय, अदालती निर्णय
रोबवाफ : तडकभडक, धाक
जिउनी : सन्तानलाई अंशबन्डा गर्दा आमाबाबुले आफ्ना लागि छुट्ट्याएको सम्पत्तिको भाग
तपनी : मन्द ज्वरो
मौजा : जग्गा, जमिन, गाउँ
मेधावी : बुद्धि भएको मेधावान्
असमञ्जस : दोधारको अवस्था
फलैँचा : धेरै मानिसलाई अडेस लगाएर बस्न मिल्ने गरी बनाइएको काठ वा फलकको आसन
वेदी : धार्मिक कार्यका लागि अग्लो र सम्म पारी विभिन्न आकारमा बनाइएको भाग वा चौकी
तिलक : होम गर्दा डढेको चरुको कालो टीका
गन्धर्व : गाउने बजाउने कलामा प्रवीण, गानबजान नै पेसा भएको व्यक्ति
कुल : पितापुर्खादेखि एउटै थर, गोत्र, सम्बन्ध आदिको घराना, वंश
असती : इमानजमान नभएको, साँचो व्यवहार नगर्ने, दुष्ट स्वभावको
जोरीपारी : आफ्ना उन्नति प्रगतिमा डाह गर्ने र हानीनोक्सानीमा खुसी मान्ने छरछिमेकका व्यक्ति
वरणी : विवाहमा जन्ती आइपुग्नेबित्तिकै दुलाहा घरमा नलगी दुलहीका बाबुले गर्ने पूजा
रघुवंश : रघु राजाबाट प्रवर्तन भएको वंशपरम्परा
वैद्य : आयुर्वेद उपचारको विधिअनुसार रोगको उपचार गर्ने व्यक्ति, कविराज
पथपरहेज : रोगीले खान हुने, नहुने वा गर्न हुने, नहुने कुरा आदिको अनुशासन, मुख बार्ने काम
शब्दभण्डार
१. दिइएका अर्थ आउने पद पदावली 'कर्तव्य' कथाबाट खोजेर लेख्नुहोस् :
(क) देह वा शरीरको अवसान वा अन्त्य
उत्तर: देहावसान
(ख) अड्डा वा कार्यालय रहेको भवन
उत्तर: दरबार
(ग) आवाज ननिकाली सासले मात्र अरूका कानमा भनिने गोप्य कुरो
उत्तर: कानेखुसी
(घ) विवाहमा बेहुलाका साथ बेहुलीको घर जाने व्यक्तिको समूह
उत्तर: बरियात
(ङ) गाउँको मुखिया वा जिम्मेवार
उत्तर: मुखिया
(च) राम्रो काम गर्नेले पाउने इज्जत वा ख्याति
उत्तर: प्रसिद्धि
२. दिइएका शब्द र तिनले दिने अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् :
ऋचा → कविताका रूपमा लेखिएका वेदका मन्त्र
मङ्गलधुन → शुभ लक्षणले युक्त लयात्मक ध्वनि
कुटुम्ब → इष्टमित्र, नातागोता, आफन्त
नित्यकर्म → दिनदिनै गरिने काम, दैनिक कर्म
निरोपण → पुनः अर्को पटक भेटघाट गर्ने काम
कोलाहल → अत्यासलाग्दो अवस्था, अत्तालिँदो होहल्ला
पितृ → मरेका आफ्ना पुर्खा
अनिष्ट → हानिकारक, अशुभ
३. दिइएको कथांशबाट उखान र दुक्का पहिचान गरी लेख्नुहोस् :
उखानहरू :
· आँखामा राखे पनि नबिझाउने
दुक्काहरू :
· मुखिया बाको जिउ छउन्जेल हामीले अन्यायमा मर्नुपर्दैन
· जनताको थाती
· जनताको थाती
बोध र अभिव्यक्ति
१. दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस् :
उत्तर:
विश्वास, सन्तान, पुरोहित, यज्ञमण्डप, वरणी, बरियात, दलान, तोरण, अपूर्व, सहोदर, शोभा, तमासा, अतीत, स्मृति, तेजस्वी, अपराह्न, मङ्गलधुन, तामदान, गन्धर्व, कुल, पिण्डपानी, कन्यापक्ष, महापुरुष, ऋचा, अशुद्ध, महालक्ष्मी, विरक्ति, गृहस्थी, इष्टमित्र, सञ्चो, अचम्म
२. 'कर्तव्य' कथा पालैपालो सस्वरवाचन गर्नुहोस् ।
नोट: यो अभ्यास कक्षाकोठामा गर्नुपर्ने हो।
३. दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :
(क) 'कर्तव्य' कथाको सुरु र अन्त्य कुन कुन घटनाबाट भएको छ ?
उत्तर: कथाको सुरुवात मुखिया गङ्गाधरको देहावसानको घटनाबाट भएको छ भने अन्त्य मुरलीधरले बिरामी भाइ श्रीधरलाई उपचारका लागि देशतिर लैजाने निर्णयको घटनाबाट भएको छ ।
(ख) कथामा कति जना पात्र छन्, तिनको नाम भन्नुहोस् ।
उत्तर: कथाका मुख्य पात्रहरू गङ्गाधर, मुरलीधर, श्रीधर, कमला, शशीधर, रमा, दुलही र दुलहीका बाबु हुन् । सहायक पात्रका रूपमा गाउँले बुढापाका, ठिटाहरू, पुरोहित र बरियातीहरू छन् ।
(ग) कथामा ग्रामीण समाजको परिवेश झल्काउने तथ्य के के हुन् ?
उत्तर: कथामा मुखियाको सम्मान, गाउँलेको सामूहिक जीवन, विवाहको परम्परागत आयोजना, बरियात जाने चलन, फलैँचा र दलानजस्ता घरका संरचना, खेतबारीको व्यवस्था, गाउँका बुढापाकाको निर्णय प्रक्रिया, कुलको मर्यादा र जेठो सन्तानको जिम्मेवारीजस्ता तथ्यहरूले ग्रामीण समाजको परिवेश झल्काउँछन् ।
(घ) कथामा प्रथम वा तृतीय पुरुषमध्ये कुन दृष्टिविन्दु प्रयोग भएको छ ?
उत्तर: कथामा तृतीय पुरुष अर्थात् सर्वज्ञ दृष्टिविन्दु प्रयोग भएको छ ।
५. दिइएको कथांश मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) कथांशका आधारमा वक्ताको चरित्र चित्रण गर्नुहोस् ।
उत्तर: वक्ता मुरलीधर जिम्मेवार, परिवारको प्रतिष्ठाप्रति सचेत र कर्तव्यनिष्ठ व्यक्ति हुन् । उनी कुलको मानमर्यादा जोगाउन आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थ त्याग्न तयार छन् । उनले भाइसँगको विवादलाई पन्छाएर पनि कुलको जेठो सन्तानको विवाहमा आफ्नो उपस्थिति आवश्यक ठान्छन् । यसबाट उनी उदार, दूरदर्शी र परम्पराप्रति आस्था राख्ने व्यक्ति हुन् भन्ने देखिन्छ ।
(ख) कथांशमा 'बाबुबाजेको मानमर्यादा डुब्न लाग्यो' भन्नुको आशय खुलाउनुहोस् ।
उत्तर: यस भनाइको आशय परिवारको पुर्ख्यौली इज्जत र प्रतिष्ठा सङ्कटमा पर्न लागेको हो । घरको जेठो सन्तानको विवाहजस्तो महत्त्वपूर्ण कार्यमा बरियातीमा कोही जिम्मेवार बुढापाका नहुँदा कुलको मानमर्यादा घट्ने चिन्ता वक्ताले व्यक्त गरेका हुन् ।
६. दिइएको कथांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :
(क) कथांशमा 'म' पात्रले पश्चाताप गर्नुको कारण के हो ?
उत्तर: 'म' पात्र श्रीधरले आफ्ना दाजु मुरलीधरप्रति गरेका अत्याचार सम्झेर पश्चाताप गरेका हुन् । आफ्नो जीवनको अन्तिम अवस्थामा आएर उनले आफ्ना गल्तीहरूको महसुस गरेका छन् र दाजुसँग क्षमा माग्दै आफ्ना नाबालक छोराछोरीको जिम्मेवारी लिन अनुरोध गरेका छन् ।
(ख) मुरलीधरले भाइप्रति कस्तो व्यवहार देखाए ?
उत्तर: मुरलीधरले भाइ श्रीधरप्रति अत्यन्त करुणामय र क्षमाशील व्यवहार देखाए । भाइको दयनीय अवस्था देखेर उनका आँखामा आँसु आए । उनले भाइका सबै अङ्ग छामेर उनको स्वास्थ्य अवस्था बुझ्ने प्रयास गरे र उपचारका लागि देशतिर लैजाने आश्वासन दिए । यसबाट उनी साँचो अर्थमा दाजुको कर्तव्य निर्वाह गर्ने व्यक्ति हुन् भन्ने देखिन्छ ।
(ग) बिरामी भएपछि मात्र उपचार गर्न लानु ठिक हो, तर्क गर्नुहोस् ।
उत्तर: बिरामी भएपछि मात्र उपचार गर्नुभन्दा समयमै स्वास्थ्यको हेरचाह गर्नु उत्तम हो । श्रीधरको अवस्थामा भने ढिलो भइसकेको थियो तर पनि उपचारको सम्भावना बाँकी थियो । मुरलीधरले उनलाई देशतिर लैजाने निर्णय गर्नु उचित नै थियो किनभने उपचार नगर्नुभन्दा ढिलो भए पनि उपचार गर्नु राम्रो हो । यद्यपि, स्वास्थ्य समस्या सुरुमै पहिचान गरी रोकथामका उपाय अपनाउनु सबैभन्दा उत्तम मार्ग हो भन्नेमा मेरो विश्वास छ ।
(घ) 'हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चियो' को आशय खुलाउनुहोस् ।
उत्तर: यस भनाइको आशय मुरलीधरको मनमा अत्यन्त गहिरो पीडा र वेदना उत्पन्न भयो भन्ने हो । भाइको शारीरिक अवस्था देखेर उनको हृदयमा करुणा, दया र दुःखका भावनाहरू एकसाथ उम्लिए । यसले भाइप्रतिको उनको गहिरो माया र संवेदनशीलता झल्काउँछ ।
७. 'कर्तव्य' कथा पढी दिइएका संवाद कसले कसलाई भनेका हुन्, भन्नुहोस् :
(क) "मेरा दुवै छोरा बराबर हुन्, आधा आधा बाँडेर खानू ।"
उत्तर: मुखिया गङ्गाधरले आफ्ना छोरा मुरलीधर र श्रीधरलाई भनेका हुन् ।
(ख) "त्यस महाआत्माको अन्तिम आज्ञा श्रीधरले मान्नैपर्छ ।"
उत्तर: गाउँका बुढापाकाले भनेका हुन् ।
(ग) "कसैको मरण होस् त यसप्रकारको होस् ।"
उत्तर: गाउँका मानिसले भनेका हुन् ।
(घ) "त्यस्ता महापुरुषका सन्तान आफ्नो कर्तव्य किन छोड्थे ।"
उत्तर: कन्यापक्षका बुढापाकाले भनेका हुन् ।
(ङ) "लौ, घर लगेर भित्र्याऊ ।"
उत्तर: मुरलीधरले बरियातीलाई भनेका हुन् ।
(च) "दाजुलाई खानपिन त राम्ररी गरायौ कि ?"
उत्तर: श्रीधरले ठिटासँग सोधेका हुन् ।
(छ) "खै, सम्धी पाल्नुभएको छैन, अब मण्डपमा आएर बसिदिनुभए हुन्थ्यो ।"
उत्तर: दुलहीका बाबुले भनेका हुन् ।
(ज) "यस अज्ञानीको सबै अपराध क्षमा गरेर यी नाबालक छोराछोरीको शरण लिइदिनुहोला ।"
उत्तर: श्रीधरले मुरलीधरलाई भनेका हुन् ।
८. 'कर्तव्य' कथाका मुख्य मुख्य घटना क्रमबद्ध रूपमा टिपोट गरी कथासार तयार पार्नुहोस् :
मुख्य घटनाहरू :
- मुखिया गङ्गाधरको देहावसान हुनु
- दाजुभाइबिच जिउनी खेतको विवाद हुनु
- ग्रामसभा विसर्जन भई मुद्दा अदालतसम्म पुग्नु
- श्रीधरले मुद्दा जित्नु
- श्रीधरको छोरा शशीधरको विवाहको आयोजना हुनु
- श्रीधर बिरामी भई फलैँचामा सुत्नु
- मुरलीधरले आफैँ बरियातमा जाने निर्णय गर्नु
- विवाह सम्पन्न हुनु
- श्रीधरले दाजुसँग क्षमा माग्नु
- मुरलीधरले भाइलाई उपचारका लागि देशतिर लैजानु
कथासार :
'कर्तव्य' कथा मुखिया गङ्गाधरका दुई छोरा मुरलीधर र श्रीधरको सम्बन्ध, विवाद र पुनर्मिलनको कथा हो । पिताको देहावसानपछि दाजुभाइबिच जिउनी खेतको विषयमा विवाद हुन्छ । मुद्दा अदालतसम्म पुग्छ र श्रीधरले जित्छन् । पछि श्रीधरका छोरा शशीधरको विवाहको आयोजना हुन्छ तर श्रीधर बिरामी हुन्छन् । बरियातमा कोही जिम्मेवार बुढापाका नभएपछि मुरलीधरले आफ्नो कर्तव्य बोध गर्दै आफैँ जान्छन् र विवाह सम्पन्न गराउँछन् । अन्त्यमा श्रीधरले दाजुसँग क्षमा माग्छन् र मुरलीधरले भाइलाई उपचारका लागि देशतिर लैजान्छन् । कथाले कर्तव्यपालन, क्षमा र भाइचाराको महत्त्वलाई मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ ।
९. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) 'कर्तव्य' कथाका मुरलीधर र श्रीधरका चारित्रिक विशेषता लेख्नुहोस् ।
उत्तर:
मुरलीधर कर्तव्यनिष्ठ, क्षमाशील र जिम्मेवार व्यक्ति हुन् । भाइसँग विवाद भए पनि उनले कुलको मर्यादा र परिवारको हितलाई सर्वोपरि ठान्छन् । भाइको छोराको विवाहमा बोलाइ नपाउँदा पनि कर्तव्य बोध गरेर सहभागी हुन्छन् र भाइको बिरामी अवस्थामा करुणा र क्षमा देखाउँछन् । उनी विद्वान् पण्डित, उदार र दूरदर्शी छन् । श्रीधर सुरुमा स्वार्थी र हठी देखिन्छन् । सम्पत्तिको विवादमा दाजुसँग मुद्दा लड्छन् र जित्छन् पनि । तर पछि बिरामी परेपछि उनमा पश्चातापको भावना जाग्छ र उनी आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्दै दाजुसँग क्षमा माग्छन् । आफ्ना नाबालक छोराछोरीको भविष्यप्रति चिन्तित श्रीधरको चरित्रले गल्तीको पश्चाताप गर्न कहिल्यै ढिलो नहुने सन्देश दिन्छ ।
(ख) कथामा दाजुभाइबिचको सम्बन्धलाई कुन रूपमा देखाइएको छ, लेख्नुहोस् ।
कथामा दाजुभाइबिचको सम्बन्धलाई दुई चरणमा देखाइएको छ । पहिलो चरणमा सम्पत्तिको लोभका कारण दाजुभाइबिच विवाद हुन्छ र सम्बन्धमा तिक्तता आउँछ । तर दोस्रो चरणमा कर्तव्य, क्षमा र मायाले त्यो तिक्तता हट्छ र सम्बन्ध पुनः सुमधुर बन्छ । कथाले देखाउँछ कि रक्त सम्बन्धभन्दा कर्तव्य र मानवीय मूल्य ठूलो हुन्छ । मुरलीधरले भाइप्रति देखाएको क्षमा र मायाले दाजुभाइको सम्बन्ध कस्तो हुनुपर्छ भन्ने आदर्श प्रस्तुत गर्दछ ।
(ग) मुरलीधर र श्रीधरको विवाद नभएको र सम्बन्ध नबिग्रेको भए के हुन्थ्यो होला, अनुमान गर्नुहोस् ।
यदि मुरलीधर र श्रीधरबिच विवाद नभएको भए परिवारमा एकता कायम हुन्थ्यो । दुवै दाजुभाइ मिलेर परिवारको सम्पत्तिको व्यवस्थापन गर्दथे । शशीधरको विवाहमा दुवै दाजुभाइ मिलेर धुमधामका साथ आयोजना गर्दथे । श्रीधर बिरामी पर्दा मुरलीधरले समयमै उपचारको व्यवस्था गरिदिन्थे । परिवारको प्रतिष्ठा अझ बढी हुन्थ्यो र समाजमा उनीहरूको नाम राम्रो रहन्थ्यो । दुवैका सन्तानले मिलेर परिवारको नाम उजागर गर्दथे । आपसी सहयोगले परिवार आर्थिक र सामाजिक रूपमा समृद्ध हुन्थ्यो ।
(घ) 'कर्तव्य' कथाको सन्देश के हो ?
'कर्तव्य' कथाले कर्तव्यपालन नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो धर्म हो भन्ने सन्देश दिन्छ । आफ्नो कर्तव्य पहिचान गरी पालना गर्नु नै साँचो मानवता हो । कथाले क्षमा र भाइचाराको भावनाले सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउँछ भन्ने देखाउँछ । रक्त सम्बन्धभन्दा कर्तव्य र मानवीय मूल्य ठूलो हुन्छ भन्ने कथाको मूल सन्देश हो । परिवारको प्रतिष्ठाको रक्षा गर्नु प्रत्येक सन्तानको कर्तव्य हो भन्ने पनि कथाले सिकाउँछ । स्वार्थभन्दा परिवारको हित ठूलो हो र पश्चातापले व्यक्तिलाई शुद्ध बनाउँछ भन्ने सन्देश पनि यस कथामा पाइन्छ ।
व्याख्या
(क) "उनको देहावसानले न्यायको बत्ती निभ्यो, अनाथअशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो, गाउँका 'धन्वन्तरि' अस्ताए ।"
उत्तर :
प्रस्तुत वाक्यांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तक अन्तर्गत 'कर्तव्य' शीर्षकको कथाबाट साभार गरिएको हो । यस कथाका रचनाकार सामाजिक यथार्थवादी धाराका अगुवा गुरुप्रसाद मैनाली हुन् । उनका कथामा ग्रामीण नेपाली जीवन, गाउँघरका शब्द र दैनिक घटनाहरूको सरल चित्रणका साथै सर्वसाधारणले बोल्ने सहज भाषाशैली पाइन्छ । मुखिया गङ्गाधरको मृत्युले गाउँमा पारेको गहिरो प्रभावको सन्दर्भमा यो वाक्यांश आएको हो । गङ्गाधरको मृत्युले गाउँको न्याय, आशा र उपचारको स्रोत नै सकियो भन्ने भाव यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।
मुखिया गङ्गाधर गाउँका लागि केवल एक व्यक्ति मात्र थिएनन्, उनी न्यायको प्रतीक थिए । गाउँका मानिस अन्याय परे उनकै ढोकामा फिराद गर्न आउँथे र उनले सधैँ न्याय दिन्थे । उनी गरिब, अनाथ र अशक्तहरूका सहारा थिए । गरिबका चुलामा आगो नबलेको सुने भोकैलाई अन्न दिन्थे र सुत्केरीको हेरचाह गर्थे । उनी बिरामी परेका गाउँलेका घरमा ओखतीमुलो लिएर पुग्थे, त्यसैले उनलाई गाउँका धन्वन्तरि पनि भनिन्थ्यो । गाउँका मानिसलाई उनी छउन्जेल अन्यायमा मर्नु पर्दैन भन्ने दृढ विश्वास थियो । कसैको विवाहव्रतबन्ध होस् वा किरियाश्राद्ध, उनको उपस्थितिबिना कुनै काम अपूर्ण मानिन्थ्यो । उनको मृत्युपछि गाउँलेहरूले यी सबै सहारा गुमाए र दस गाउँका दुनियाँ डाँको छोडेर रुन लागे । यसरी उनी गाउँका दीनदुःखीहरूका अभिभावक थिए ।
यसरी निष्कर्षमा, मुखिया गङ्गाधरको मृत्युले गाउँको सामाजिक, नैतिक र मानवीय सहारा नै समाप्त भयो । उनी न्याय, आशा र करुणाका प्रतीक थिए । उनको अभाव गाउँलेहरूका लागि अपूरणीय क्षति बन्यो भन्ने मूल आशय यस वाक्यांशले बोकेको छ । यसले गङ्गाधरको योगदानको गहिराइलाई मार्मिक रूपमा व्यक्त गर्दछ ।
मुखिया गङ्गाधर गाउँका लागि केवल एक व्यक्ति मात्र थिएनन्, उनी न्यायको प्रतीक थिए । गाउँका मानिस अन्याय परे उनकै ढोकामा फिराद गर्न आउँथे र उनले सधैँ न्याय दिन्थे । उनी गरिब, अनाथ र अशक्तहरूका सहारा थिए । गरिबका चुलामा आगो नबलेको सुने भोकैलाई अन्न दिन्थे र सुत्केरीको हेरचाह गर्थे । उनी बिरामी परेका गाउँलेका घरमा ओखतीमुलो लिएर पुग्थे, त्यसैले उनलाई गाउँका धन्वन्तरि पनि भनिन्थ्यो । गाउँका मानिसलाई उनी छउन्जेल अन्यायमा मर्नु पर्दैन भन्ने दृढ विश्वास थियो । कसैको विवाहव्रतबन्ध होस् वा किरियाश्राद्ध, उनको उपस्थितिबिना कुनै काम अपूर्ण मानिन्थ्यो । उनको मृत्युपछि गाउँलेहरूले यी सबै सहारा गुमाए र दस गाउँका दुनियाँ डाँको छोडेर रुन लागे । यसरी उनी गाउँका दीनदुःखीहरूका अभिभावक थिए ।
यसरी निष्कर्षमा, मुखिया गङ्गाधरको मृत्युले गाउँको सामाजिक, नैतिक र मानवीय सहारा नै समाप्त भयो । उनी न्याय, आशा र करुणाका प्रतीक थिए । उनको अभाव गाउँलेहरूका लागि अपूरणीय क्षति बन्यो भन्ने मूल आशय यस वाक्यांशले बोकेको छ । यसले गङ्गाधरको योगदानको गहिराइलाई मार्मिक रूपमा व्यक्त गर्दछ ।
(ख) "कुकुर अज्ञानी पशु हुनाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस चाहिँ ज्ञानवान् हुनाले बखतमौका विचार गरेर आफैँ पनि जानुपर्छ ।"
उत्तर :
प्रस्तुत वाक्यांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तक अन्तर्गत 'कर्तव्य' शीर्षकको कथाबाट साभार गरिएको हो । यस कथाका रचनाकार सामाजिक यथार्थवादी धाराका अगुवा गुरुप्रसाद मैनाली हुन् । उनका कथामा ग्रामीण नेपाली जीवन, गाउँघरका शब्द र दैनिक घटनाहरूको सरल चित्रणका साथै सर्वसाधारणले बोल्ने सहज भाषाशैली पाइन्छ । पत्नी कमलाले नबोलाईकन जन्त जानु हुँदैन भन्दा मुरलीधरले यो विचार व्यक्त गरेका हुन् । मानिस ज्ञानवान् भएकाले आफ्नो कर्तव्य पहिचान गरी स्वयं पहल गर्नुपर्छ भन्ने भाव यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ ।
मानिस र पशुबिचको मुख्य भिन्नता नै विवेक हो । पशुलाई आफ्नो हित र दायित्वको बोध हुँदैन, तर मानिस चेतनशील भएकाले समय र परिस्थिति बुझेर निर्णय लिन्छ । मुरलीधरले भाइको छोराको विवाहमा बोलाइ नपाए पनि कर्तव्य बोध गरेर जानु यसैको व्यावहारिक प्रयोग हो । कुलको मर्यादा जोगाउनु र जेठो सन्तानको विवाहमा परिवारको उपस्थिति देखाउनु उनको कर्तव्य थियो । भाइले अपमान गरे पनि भतिजाको शुभकार्यमा उपस्थित हुनु दाजुको धर्म थियो । व्यक्तिगत रिसराग बिर्सेर कुल परम्परा र दायित्व पालना गर्नु नै विवेकको परिचायक हो भन्ने यस वाक्यांशले देखाउँछ । सामाजिक मर्यादा र पारिवारिक सम्बन्ध जोगाउन चेतना अनिवार्य छ ।
यसरी निष्कर्षमा, मानिसको पहिचान चेतना र कर्तव्यबोधबाट हुन्छ । व्यक्तिगत स्वाभिमानभन्दा कुलको मर्यादा र नैतिक दायित्व ठुलो हुन्छ भन्ने सत्यलाई मुरलीधरको चरित्रमार्फत उजागर गरिएको छ । मानिसले अहङ्कार त्यागेर बखतमौका अनुसार दायित्व पूरा गर्नुपर्छ भन्ने गहन विचार यस गद्यांशमा प्रस्तुत छ ।
मानिस र पशुबिचको मुख्य भिन्नता नै विवेक हो । पशुलाई आफ्नो हित र दायित्वको बोध हुँदैन, तर मानिस चेतनशील भएकाले समय र परिस्थिति बुझेर निर्णय लिन्छ । मुरलीधरले भाइको छोराको विवाहमा बोलाइ नपाए पनि कर्तव्य बोध गरेर जानु यसैको व्यावहारिक प्रयोग हो । कुलको मर्यादा जोगाउनु र जेठो सन्तानको विवाहमा परिवारको उपस्थिति देखाउनु उनको कर्तव्य थियो । भाइले अपमान गरे पनि भतिजाको शुभकार्यमा उपस्थित हुनु दाजुको धर्म थियो । व्यक्तिगत रिसराग बिर्सेर कुल परम्परा र दायित्व पालना गर्नु नै विवेकको परिचायक हो भन्ने यस वाक्यांशले देखाउँछ । सामाजिक मर्यादा र पारिवारिक सम्बन्ध जोगाउन चेतना अनिवार्य छ ।
यसरी निष्कर्षमा, मानिसको पहिचान चेतना र कर्तव्यबोधबाट हुन्छ । व्यक्तिगत स्वाभिमानभन्दा कुलको मर्यादा र नैतिक दायित्व ठुलो हुन्छ भन्ने सत्यलाई मुरलीधरको चरित्रमार्फत उजागर गरिएको छ । मानिसले अहङ्कार त्यागेर बखतमौका अनुसार दायित्व पूरा गर्नुपर्छ भन्ने गहन विचार यस गद्यांशमा प्रस्तुत छ ।
भाषिक संरचना
१५. दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :
(क) प्रश्नहरू :
(अ) मातृभाषालाई कसरी जोगाउन सकिन्छ ?
उत्तर: हरेक व्यक्तिले आफ्नो मातृभाषा बोल्ने, राज्यले पहल गर्ने, शब्दकोश तथा व्याकरण निर्माण गर्ने, साहित्य सिर्जना गर्ने र बालबालिकालाई मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षा दिने गरेमा मातृभाषालाई जोगाउन सकिन्छ ।
(आ) भाषा लोप हुनाको कारण के हो ?
उत्तर: मातृभाषी वक्ताहरूले अरू भाषाको प्रभावमा परेर आफ्नो भाषा बोल्न छाड्दा भाषा लोप हुन्छ ।
(इ) भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न र समृद्ध बनाउन के गर्नुपर्छ ?
उत्तर: भाषालाई जीवन्त राख्न भाषाको प्रयोग विस्तार गर्नुपर्छ, शब्दकोश तथा व्याकरण निर्माण गर्नुपर्छ, त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना गर्नुपर्छ र बालबालिकालाई मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षा दिनुपर्छ ।
(ई) बालबालिकालाई मातृभाषामा प्रारम्भिक शिक्षा दिनु बढी प्रभावकारी र स्थायी हुन्छ, किन ?
उत्तर: मातृभाषा बालबालिकाका लागि सबैभन्दा सहज हुने भएकाले यस भाषामा सिक्दा सिकाइ सरल, प्रभावकारी र स्थायी हुन्छ ।
(ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस् :
(अ) अनुच्छेदमा रहेको 'नासिन्छ' क्रियापदको नामधातु पहिचान गर्नुहोस् ।
उत्तर: 'नासिन्छ' क्रियापदको नामधातु 'नास' हो ।
(आ) "भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न र समृद्ध बनाउन त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना पनि गर्नुपर्छ ।" वाक्यलाई प्रेरणार्थक वाक्यमा बदल्नुहोस् ।
उत्तर: सम्बन्धित भाषाका वक्ताहरूले भाषालाई चिरकालसम्म जीवन्त राख्न र समृद्ध बनाउन त्यस भाषामा साहित्य सिर्जना गराउनुपर्छ ।
(इ) अनुच्छेदबाट 'ऋ' र 'र' प्रयोग भएका एक एकओटा शब्द खोज्नुहोस् ।
उत्तर: 'ऋ' प्रयोग भएको शब्द : समृद्ध | 'र' प्रयोग भएको शब्द : प्रभावकारी